Câu 1. Bạn hiểu nền “Văn hóa Hòa Bình” như thế nào? Phân biệt sự khác nhau giữa khái niệm “Văn hóa Hòa Bình” với “Văn hóa các dân tộc tỉnh Hòa Bình”? Những giá trị tiêu biểu của “văn hóa Mo Mường” đối với người Mường ở tỉnh Hòa Bình là gì?

- “Văn hoá Hoà Bình” là nền văn hoá đa dân tộc với các phong tục tập quán của các dân tộc gộp lại.
- Văn hoá Hoà Bình là một nền văn hoá thời cổ đại được nhà khảo cổ học người Pháp Madelene Colani phát hiện và đặt tên, từ những di tích hang động tìm thấy ở vùng núi đá vôi tỉnh Hoà Bình. Khái niệm văn hoá Hoà Bình được thống nhất chia làm ba giai đoạn: Hoà Bình I là thời kì Hậu kì đá cũ, Hoà Bình II là thời kì sơ kì đá mới, Hoà Bình III là thời kì ngang với văn hoá Bắc Sơn.
- Văn hoá các dân tộc tỉnh Hoà Binh: văn hoá trống đồng, văn hoá trường ca, văn hoá ăn, ở, mặc cùng các loại hình văn hoá khác.
- Mo Mường là nét văn hóa đặc sắc có từ lâu đời trong đời sống người Mường Hòa Bình. Cách đây hàng trăm năm, từ thời Pháp thuộc, việc nghiên cứu Mo Mường đã được bắt đầu tiến hành ở nhiều lĩnh vực khác nhau. Cùng với thời gian, nhiều tác phẩm, công trình nghiên cứu về Mo Mường đã mang lại cái nhìn ngày càng đầy đủ, khoa học về giá trị văn hóa, sản phẩm văn hóa của Mo Mường.
Mo là toàn bộ nghi lễ và lời ca trong đám tang Mường do ông mo điều khiển. Như vậy Mo có hai bộ phận: Các nghi lễ và lời ca (lễ ca) đều do ông Mo điều khiển. Mo, đứng về lễ ca là một thể loại đặc biệt được cử hành trong đám tang với những giai điệu riêng. Nó không lẫn với các loại như đơm ma (cúng) khấn (khần), lởi, làm vía, cầu mát (khống nhá).
Người Mường có quan điểm: sống cho ra kiếp người, chết cho ra kiếp ma và: Chết không thẹn với ma trong đống, sống không xấu hổ với người trần gian. Người Mường cho rằng chết không phải là hết, chết là tiếp tục  “sống” ở một cõi, kiếp khác. Người Mường quan niệm người chết thì không còn là con người, nhưng chưa thành ma, chỉ khi có được mo lên trời để chuộc số, tức là đổi số sống sang số chết và xin đuông trở thành một kiếp khác mới thành ma thực sự.
Việc làm cho linh hồn người quá cố làm sao phải nghe theo để thực hiện những nghi lễ của tang ma chỉ có thể là ông mo cậy nhờ vào quyền năng của “nổ” mới có thể làm được việc đó, vì vậy ông Mo được coi là linh hồn của đám tang ở Mường Bi. Khi được nổ mo đưa lên trời, người chết còn được ngắm nhìn lại đất mường quê hương biết đường đi lối về. Mo còn là để hồn người thăm lại, nhìn nhận lại họ hàng nội ngoại bên ma và “tìm đất ở, làm ăn” chốn bên kia thế giới. Mo còn là để qua lời ông Mo, người quá cố nhắn nhủ lại con cháu anh em ở lại thương yêu nhau, sống với nhau cho thiện, cho đẹp.
Một nghi lễ quan trọng để bắt linh hồn nghe theo ông Mo gọi là Lễ đạp ma hay còn gọi là Lễ dậm bước. Lễ đạp ma được tiến hành như sau: Sau khi mo bài mo Thiển Thẳn (Bài mo kể về sức mạnh của ông mo và sức mạnh của túi Khót), ông Mo không dừng lại mà mo tiếp đoạn Mo đạp ma. Hành động đạp như sau: Ông Mo mo đoạn mo trên ở vị trí cạnh chỗ nằm của người quá cố trong tư thế tay phải giữ chiếc gươm vác trên vai, tay trái cầm quạt phe phẩy ngang trên bụng mình, chân đứng như bình thường nhưng ngón chân cái của bàn chân phải đeo một chiếc vòng chuôi dao. Khi chấm dứt đoạn mo trên ông hú một tiếng, gọi tên người quá cố một lần rồi co chân phải lên dậm mạnh xuống sàn nhà rồi lấy gót chân phải làm tâm điểm, xoay bàn chân phải chếch sang khoảng 60º – 70º. Sau Lễ đạp ma thì linh hồn người quá cố tuân thủ theo sự dẫn dắt điều khiển của ông Mo để thụ lễ. Trong mười hai ngày đêm của nghi lễ, mỗi một bữa trưa và bữa chiều của từng ngày đều có lễ dâng ăn uống.
Việc mo trong tang lễ thực chất là nhằm thuyết phục, hướng dẫn linh hồn người chết “thực thi” các nghi lễ như vừa kể trên hoàn toàn bằng lời mo. Nếu như mo sai, thì hồn không thể “thực thi” được nghi lễ, như thế sẽ không hoàn tất được các thủ tục, sẽ rơi vào tình trạng luẩn quẩn. Hồn không thể đoạn tuyệt với thế giới người sống